Praktische spiritualiteit voor mensen van deze tijd

InRitual is verhuisd

Adres van de praktijk:

Rembrandtlaan 25
1399 VJ Muiderberg

tel. 0294-237 702

 

Mijn collega en ik denken ieder afzonderlijk aan hetzelfde: een overgangsritueel, als bekroning op haar innerlijke groei van de afgelopen jaren en als zegening en steun op haar nieuw ingeslagen levensweg.

Waarom zou een ritueel zinvol kunnen zijn voor deze persoon op een dergelijk moment in haar leven? Allereerst omdat een ritueel een grens in de tijd markeert. Een ritueel is namelijk een gebeurtenis, het veronderstelt een actieve deelname. Je doet iets waarbij elke handeling, die van symbolische betekenis is, impact heeft op hart, geest en lijf. Een ritueel brengt je in beweging en genereert precies die energie, dat wil zeggen levenskracht, persoonlijke kwaliteiten en geloof, die nodig zijn voor de toekomst. Zo kan de jonge vrouw, als het verleden voor haar goed wordt afgerond, beter aarden op haar nieuwe stek en zal zij, later, die rijke buitenlandervaring des te beter mee terug kunnen nemen als inspiratie voor haar leven in Nederland.

Het doel van een ritueel moet helder zijn. Het is namelijk de katalysator van wat er mag gebeuren in het ritueel zelf. Zo kwam er bijvoorbeeld een keer een vrouw bij mij in de praktijk, die door middel van een ritueel rond haar ‘vrouw zijn’ steviger in zichzelf wilde komen te staan, ook in haar vrouwelijkheid. Het bleek dat nodig was om alle plaatjes die vanuit haar gezin van herkomst en cultuur op ‘vrouw zijn’ geplakt waren, eerst te verwijderen, om daarna ten volle haar vrouwzijn te kunnen beleven. Haar intentie voor het ritueel luidde aldus: “Ik wil graag mijn vrouwzijn louteren en vieren”. En zo geschiedde.

 

Hoe eenduidiger en transparanter de intentie, hoe krachtiger het ritueel. Staand voor Gods aangezicht moeten we onduidelijkheden in onszelf hebben opgehelderd. Het is aan te raden eventuele ambivalenties van tevoren te onderzoeken, omdat de kracht van ritueel deze anders langs onbewuste wegen omhoog kan doen komen. Bij bruidsparen kan bijvoorbeeld de voorbereiding op hun huwelijksritueel met zich meebrengen dat er schaduwkanten van elkaar - of van de schoonfamilie - meer aan het licht komen. Je wordt zo als het ware getest op de keuze en het commitment ten aanzien van elkaar. Je trouwt immers met de hele persoon en niet alleen met zijn of haar leuke eigenschappen. En je trouwt met iemand die onderdeel uitmaakt van een groter familiegeheel.

Het bepalen van de intentie en het doel van het ritueel is een proces waar we zelf invloed op hebben. Ten aanzien van het einddoel of resultaat wordt echter een houding van overgave gevraagd.

Het is mijn indruk dat mensen in deze huidige tijd moeite hebben met in overgave zijn. Het doel van rituelen kan dienen als oefening hierin, aangezien je je in een ritueel overgeeft aan de speciaal daarvoor aangeroepen krachten.

Als je ritueel doet, waarbij je bewust goddelijke krachten uitnodigt voor steun en zegen, kanaliseert het ritueel deze naar de tijd en plaats waarop je het ritueel houdt. Mijn cliënten schets ik vaak het beeld van een trechter: tijdens de voorbereiding van een ritueel bouw je samen de krachten en concentratie op, totdat deze in één momentum worden samengebald. Het ritueel geleidt deze krachten, waarna de trechter weer uitwaaiert: men ondergaat de nawerking van het ritueel. In het ritueel zelf zit overigens ook deze opbouw, denk maar aan de kerkdienst, waarin bespreken over ‘de voorbereiding’, ‘ de opening van de Schrift’.

Voor een geslaagd ritueel is dus een bepaalde mate van concentratie nodig en dat is volgens mij de reden dat de meeste predikanten zondagmiddag lekker op de bank willen hangen. Dat uitrusten is werkelijk nodig om die concentratie weer af te bouwen.

De combinatie van menselijke voorbereiding en de vraag om goddelijke hulp bij een ritueel doet mij denken aan de in de bijbel beschreven joodse rituelen. Het volk Israël zet de tent van samenkomst op, zodat God (De HEER) zich op verborgen wijze kan manifesteren in hun midden. Met andere woorden, God en mensen hebben elkaar nodig en het ritueel is in de godsdienst het verbindende element.

Een ritueel creëert betrokkenheid bij het onderwerp waar het over gaat. De danseres Gabrielle Roth maakte met behulp van vijf verschillende dansritmes ‘Rituals for a forgotten earth’. Door deze ritmes en bewegingen uit te voeren, maak je contact met de aarde onder je voeten. Zo wordt de herinnering aan een oerverbondenheid van de mens met de natuur gewekt. Indien je dit contact steviger voelt, zul je waarschijnlijk anders in het leven komen te staan ten aanzien van het gebruik - of misbruik - van de aarde en haar bronnen.

Bij het werken met rituelen in mijn bedrijf InRitual vind ik het van belang dat in een ritueel een persoonlijk, individueel doel gekoppeld wordt aan een groter doel. Daarom reik ik bruidsparen, die niet naar de kerk gaan maar wel ‘iets’ willen (het bekende ‘iets’ - ik help hen erachter te komen wat dat inhoudt, en geloof me, het houdt altijd meer in dan slechts ‘iets’!), aan dat hun levensverbintenis de concretisering is van liefde op een universeel niveau. Hun persoonlijke verbond verwijst naar het grotere verbond: de goddelijke liefde die in relatie staat met de mens en alles omvat. Met een huwelijksceremonie vieren we dat deze liefde bestaat. De partners mogen deze liefde dan ook als krachtbron beschouwen in hun leven en er een beroep op doen om hun eigen vermogen tot liefhebben te voeden.

Indien bij een ritueel op deze wijze gerefereerd wordt aan de een boven het momentum uitstijgende kracht - in dit voorbeeld genoemd ‘liefde’ -, dient het ritueel hopelijk ook het belang van het grotere geheel van alle aanwezigen. Zij gaan op hun beurt, gesterkt door de viering, hun leven en de maatschappij weer in, waardoor een gezamenlijk ritueel het effect kan hebben van de welbekende kringen in de vijver.

Bruidsparen krijgen van mij in hun huwelijksritueel altijd een zegen mee. Hierom zijn de rituelen die ik begeleid in de kern van de zin religieus te noemen, al zijn er wat mij betreft wel verschillende spirituele kaders en benamingen voor God mogelijk.

In de kerk staat het spirituele kader voor het ritueel van de kerkdienst (min of meer) vast. Aan het begin van de dienst klinkt deze: ‘In de naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest’. Binnen de feministische theologie is veel aandacht geschonken aan deze formulering en bijbehorende Godsbeelden. Veel vrouwen en sommige mannen herkennen zich onvoldoende in dit kader of ze voelen zich niet aangesproken. Toen ik eens tijdens een pastoraal gesprek, in navolging van de Amerikaanse theologe Sally MacFague, iemand aanreikte God als een moeder te zien, raakte deze vrouw zeer ontroerd en kon zij, volgens eigen zeggen, ‘God eindelijk weer binnenlaten’.

Voor veel rand- of buitenkerkelijken is het spreken over God überhaupt een brug te ver. Het kan derhalve wenselijk zijn het spirituele kader voor een persoonlijke ritueel aan te passen. Indien men niet in kerkelijke context aan het werk is, hééft men deze vrijheid ook. Ik zoek in zo'n geval samen met cliënten naar hun spirituele eigenheid. Vervolgens proberen we daar een eigentijdse vorm (ceremonie) bij te laten ontstaan, waarbij het erom gaat een toegankelijke, ‘nieuwe’ vorm te scheppen om die eeuwenoude bezieling (Geest) te laten neerdalen.

Uiteindelijk stijgt de Geest in essentie boven alle vorm en tijd uit (door de theologen benoemd als de transcendentie van God). Echter, het ritueel behoeft ook vorm, omdat wij mensen ‘in de vorm’ (materie, ‘in het vlees’) zijn. God kan aldus in het ritueel immanent aanwezig zijn. Bijvoorbeeld in de handelingen, in de woorden, in muziek, in de harten van de mensen en in de heilige ruimte waar je het ritueel laat plaatsvinden, ook al wordt Hij misschien niet met name genoemd. Overigens is precies hierom een ritueel ook iets anders dan de contemplatie van de mysticus, waarbij er een directe weg tot God gezocht wordt en er juist wordt afgezien van elke vorm.

Naast het aanroepen van goddelijke krachten, zoals bijvoorbeeld ook gebeurt in het gebed, gaat bij het doen van een individueel ritueel ook om de psychische dimensie. Zonder psychologisch voorwerk, bijvoorbeeld het verwerken van haar rouw over haar moeder, kan de jonge vrouw uit het begin van dit artikel niet komen tot een bevredigend overgangsritueel. Dan zou zij de periode die achter haar ligt, nog niet voldoende kunnen afsluiten en zou het ritueel geforceerd aan kunnen voelen.

Daarom wordt bij een individueel ritueel van tevoren gekeken of er op fysiek, emotioneel, mentaal en spiritueel voldoende rijpheid is om het ritueel te kunnen laten plaatsvinden. Bijvoorbeeld, als de jonge vrouw op praktisch gebied nog alles zou moeten regelen binnen één week voor haar vertrek naar het buitenland, dan zou dat te veel onrust geven op het fysieke niveau, waardoor de voor het ritueel benodigde inkeer en concentratie niet tot stand zouden kunnen komen.

Het is mijn mening dat een ritueel, dus ook een kerkdienst, een verjaardag of een begrafenis, in hoge mate vervullend en bevrijdend kan zijn als zowel de psychische als ook de spirituele (zingevende) kant voldoende aandacht krijgt en ze met elkaar in overeenstemming zijn. Vorm om de vorm, oftewel vorm zonder inhoud, werkt niet. Niets is zo bevreemdend als een ‘leeg’ ritueel. Aan de andere kant, inhoud zonder vorm leidt niet tot resultaat. Vieren, danken, eren, afscheid nemen, het welkom heten van pasgeboren leven, het behoeft transparante rituelen om de zin van het leven aan den lijve te ervaren. Dan kunnen wij samen geïnspireerd de toekomst vormgeven zoals God die voor ons bedoelt.

 

Drs M. Willemijn M. Jonkers is theoloog en oprichter van InRitual, Praktijk voor Psycho-Spirituele Geneeswijzen en Rituelen te Amsterdam. www.inritual.nl,